Nowy Staw

Miasto Nowy Staw położone jest w północnej części Polski w bliskim sąsiedztwie strefy nadmorskiej (ok 30 km) i w centralnej części Żuław Wielkich w obrębie Żuław Wysokich, czyli obejmujących w większości teren wyniesiony ponad poziom morza. Administracyjnie Miasto i Gmina Nowy Staw leży na terenie powiatu malborskiego w województwie pomorskim.

Powierzchnia ogólna gminy w obrębie granic administracyjnych wynosi 114,38 km², w tym powierzchnia miasta to 4,65  km². Gminę zamieszkuje ogółem  8.080  mieszkańców, z czego 4.453 w mieście a 3.627 w osiemnastu podległych sołectwach.

Herbem gminy jest symbol zielonej, trójlistnej rośliny wodnej na białym tle w czerwonym otoku

Historia

Pierwsze ślady osadnictwa oraz odkryte znaleziska archeologiczne na terenie współcześnie zajmowanym przez gminę Nowy Staw pochodzą z X wieku. We wczesnym średniowieczu rozwinął się na tym terenie duży ośrodek osadniczy, prawdopodobnie najważniejszy pod względem gospodarczym na Wielkich Żuławach.

Rzeka Święta przepływająca przez miasto była pierwotnie jednym z trzech (obok Leniwki i Nogatu) ramion Wisły. Odcięto ją w XIV wieku podczas osuszania delty i budowania wałów Wiślanych chroniących nas dzisiaj przed powodziami. Rzeka Święta stanowiła kiedyś arterię komunikacyjną, po której przez szereg wieków transportowano płody rolne.

Można mniemać, iż rozwijająca się od X w. osada otrzymała od książąt pomorskich w XIII w. prawo targowe stanowiące w procesie rozwojowym osad perspektywę uzyskania statusu miasta. Krzyżacy, po zajęciu w 1309 r. Pomorza Gdańskiego, nadali istniejącej wsi Nowy Staw prawo wiejskie chełmińskie.

Lokacja miasta na prawie chełmińskim nastąpiła niewątpliwie około 1345 r. Już na pierwszej pieczęci z XIV w. występuje znak w postaci gałązki lilii wodnej z trzema liśćmi, będącego do dziś herbem Nowego Stawu. Najstarszy z zachowanych dokumentów wystawionych przez Radę Miejską Nowego Stawu pochodzi z 1395 r. Zawiera on odcisk pieczęci z wizerunkiem herbu i napisem w otoku: Sigillum Civitatis De Nove Piscine. Pieczęci tej używano aż do wojny trzynastoletniej, po czym zaginęła ona wraz z całym archiwum miejskim.

Na terenie Nowego Stawu miasta i Nowego Stawu wsi wzniesiono w średniowieczu trzy obiekty sakralne. Najstarszym był zapewne kościółek św. Ducha, należący pierwotnie do Stawca jako parafialny. W jego sąsiedztwie stanął w XV w. szpitalik - przytułek pod tym samym wezwaniem. Na południowym krańcu miasta znajdował się szpital i kaplica św. Jerzego, zniszczone przez pożar wraz ze stojącym opodal zespołem stodół mieszczańskich.

Podstawą bytu mieszkańców Nowego Stawu było rolnictwo, hodowla bydła, a zwłaszcza owiec dostarczających wełny do wyrobu sukna, zakupowanego m. in. w dużych ilościach przez konwent krzyżacki w Malborku.
Oprócz pożarów dotkliwe straty przynosiły miastu częste powodzie, których w czasie od 1394 do 1888 r. naliczono 35. Przerażającym i nie dającym się zwalczyć wrogiem były zarazy dziesiątkujące ludność. Szczególnie wiele ofiar pochłonął mór szalejący w latach 1655 i 1660, a zwłaszcza w 1709 i 1710 r., kiedy zmarło na dżumę 316 osób, tj. trzecia część mieszkańców miasteczka. 

Poza licznymi klęskami żywiołowymi nękały miasto wojny tak częste na ziemiach pomorskich. Najwięcej ucierpiało ono podczas wojny 13-letniej, kiedy oblegane było parokrotnie przez atakujące wojska, a po zdobyciu grabione i niszczone.
Przez połowę XIX w. panował w Nowym Stawie zupełny zastój gospodarczy. Wielkim wydarzeniem w ówczesnym życiu mieszkańców było pojawienie się w październiku 1831 r. na Żuławach oddziałów internowanych żołnierzy polskich, które przekroczyły granicę rosyjsko-pruską po upadku powstania listopadowego. W miasteczku kwaterował 10 pułk piechoty i kompania 8 pułku strzelców.

Dopiero w 2 poł. XIX w. nastąpiło ożywienie gospodarcze Nowego Stawu dzięki uzyskaniu kredytów i powstaniu linii komunikacyjnych. W 1872 r. doprowadzono drogę bitą z Malborka, a w trzy lata później z Tczewa. Linię kolejową z Szymankowa, leżącego na trasie z Tczewa do Malborka wybudowano w 1887 r., a w 1898 r. poprowadzona została przez Nowy Staw linia wąskotorowa, obsługująca tereny żuławskie. W tym okresie także zakończono regulację rzeki Świętej, co usprawniło żeglugę na niej i łagodziło zagrożenie powodziowe.

Wielkim osiągnięciem gospodarczym miasta i bytowym jego mieszkańców, a także okolicznych wsi, było wybudowanie w 1878 r. cukrowni. Rozbudowano również w tych latach słodownię zaopatrującą okoliczne browary, a w 1894 r. miejską cegielnię. Od 1820 r., kiedy Nowy Staw liczył 1382 mieszkańców, do 1900 r. liczba ludności podwoiła się i wynosiła 2651 osób.

Nowy Staw od czasów jego założenia zamieszkiwała ludność polska i niemiecka. W okresie zaboru pruskiego nastąpiła germanizacja większości polskich mieszkańców miasteczka, ale utrzymywała się znajomość języka polskiego i pamięć dawnej przynależności do narodu polskiego. Polacy powrócili do Nowego Stawu wiosną 1945 r. Miasto było zniszczone w 25%, a zakłady przemysłowe i urządzenia komunalne znacznie uszkodzone. Zastano po wyzwoleniu tylko około 1000 osób, w większości Niemców. Resztę, tj. ponad 3000 mieszkańców narodowości niemieckiej, ewakuowały wcześniej władze niemieckie. Stopniowo Niemcy opuścili Nowy Staw i udali się na Zachód. Ostatni zorganizowany transport repatriacyjny Niemców odjechał z powiatu malborskiego 16 maja 1947 r.

W miejsce dawnej niemieckiej ludności osiedliły się różne grupy ludności polskiej: osadnicy z centralnych, wschodnich i północnych województw kraju, repatrianci z dawnych terenów zabużańskich, reemigranci z zachodu, ludność miejscowa, zamieszkująca te ziemie przed drugą wojną światową oraz ludność kociewska a nawet kaszubska.

Środowisko przyrodnicze

Obszar Miasta  Nowy Staw leży w żuławskim regionie przyrodniczo – gospodarczym. Na terenie miasta przeważają żyzne gleby typu mady, co przy sprzyjającym żuławskim klimacie, nadaje regionowi typowo rolniczy charakter. Mady charakteryzuje silne nawodnienie, dlatego okoliczne grunty "pocięte" są siecią rowów odwadniających.

Na terenie miasta występują objęte ochroną wartościowe drzewa – pomniki przyrody.

Przez teren gminy przebiega również obszar chronionego krajobrazu rzeki Nogat, którego zadaniem jest ochrona najcenniejszych walorów przyrodniczo krajobrazowych środowiska.

Pod względem klimatycznym teren miasta wykazuje cechy charakterystyczne dla Żuław, w szczególności stosunkowo łagodną zimę, chłodną wiosnę, niezbyt upalne lato oraz długą relatywnie ciepłą jesień. Generalnie w stosunku do obszarów otaczających klimat jest cieplejszy, zarówno latem jak i zimą.